Tagi

Każda religia zwraca się do społeczności różniących się pod względem psychologicznym i duchowym, więc musi zawierać w sobie możliwości różnych interpretacji. W Islamie, który jest religią przeznaczoną dla rożnych ras i etnosów, od samego początku istniały dwie różne perspektywy. Zarówno sunnizm jak i szyizm stanowią ortodoksyjne interpretacje objawienia i dzięki temu, ludzie o różnej strukturze psychologicznej, mogą być zjednoczeni. Sunnizm i szyizm od początku stanowią integralną część muzułmańskiej ortodoksji. Szyizm nie jest herezją ani sektą choć w jego łonie są pewne grupy, które dość daleko odeszły od korzeni (nizaryci-assasyni, alawici czy druzowie). Ani Sunnizm, ani szyizm, nie są buntem przeciw istniejącej ortodoksji, więc nie można ich porównywać z reformatorskimi ruchami w chrześcijaństwie. Islam jest bardziej homogeniczny i mniej zróżnicowany niż inne religie światowe. Sunnizm i szyizm prezentują dwa wymiary Islamu, aby większe grupy ludzi różnej duchowości mogły w nich uczestniczyć. Oczywiście nie może być to interpretowane w sensie rasowym czy narodowościowym, ale psychologicznym. Nie ma tak, że pewne narody muszą być sunnickie albo szyickie. Oczywiście, dzisiaj niemal wszyscy Irańczycy to szyici, ale wynika to z historii a nie z uwarunkowań rasowych. W średniowieczu bastionami szyizmu była Afryka Północna (W Egipcie panowali szyiccy Fatymidzi), podczas gdy Khorosan w Afganistanie był całkowicie sunnicki. Wybitni intelektualiści sunnickiego Islamu jak Al-Ghazali czy Fachr  ad-Din ar-Razi byli Persami. Jest prawdą, że Persowie od samego początku sympatyzowali z szyizmem. Pierwszym czynnikiem były twarde i często okrutne rządy arabskich gubernatorów po podboju Persji. Drugim była skłonność Persów do mistycyzmu i alegorycznych interpretacji. Niemniej, dopiero w czasie okupacji Iranu przez mongolskich Ilchanidow, szyizm zaczął zyskiwać przewagę nad sunnizmem, by za czasów panowania Safawidów stać się religia państwową. By zrozumieć sunnizm i szyizm trzeba koniecznie prześledzić historie Islamu. Dla wielu ludzi patrzących z zewnątrz, różnica pomiędzy sunnizmem a szyizmem wiążę się z wyborem następcy po śmierci proroka Muhammada. Jedna grupa uważała, że przywództwo zostało powierzone Alemu podczas ostatniej pielgrzymki Proroka, wspierała więc jego wybór na następce z racji tego wydarzenia, a także tego, że Ali wywodził się z bliskiej rodziny Proroka. Większość jednak twierdziła, że Prorok Muhammad nie pozostawił oczywistych instrukcji w kwestii wyboru następcy. Sunnici uważali, że następca Proroka Muhammada jest tylko kalifem czyli szefem nowej wspólnoty, natomiast szyici uważali, że następca obdarzony jest ezoteryczną wiedzą (wasi) i jest interpretatorem nauk religijnych. Wielu ludzi patrzących z boku próbowało i próbuje do dzisiaj  zredukować różnice pomiędzy sunnizmem a szyizmem do kwestii czysto politycznych. Taka perspektywa odsuwa jednak na dalszy plan o wiele ważniejsze kwestie natury teologicznej. Sunnizm traktował bowiem kalifa jako strażnika szariatu, podczas gdy szyizm widział w następcy proroka Muhammada funkcję duchową, związaną z interpretacją objawienia. Odtąd istnieją dwie różne interpretacje, które są na równi ortodoksyjne, więc szyizmu nie można nazwać herezją. Jeśli chodzi o sunnizm, to istnieją cztery główne szkoły prawnicze: hanaficka, szaficka , malikicka i hanbalicka, natomiast wiele mniejszych szkół wymarło. Teologia rozwijać się zaczęła od rozważań na temat wolnej woli człowieka i determinizmu. Na początku istniały dyskusje charydżyckie i murdżyicke. Za kalifatu Abbasydów teologia sunnicka została utrwalona w mutazylizmie. Mutazylici uważali rozum za podstawę objawienia. Większość sunnitów buntowała się jednak przeciwko temu założeniu i z biegiem czasu szkoła mutazylicka zniknęła. Wybitny uczony,  Abu al-Hassan  al-Aszari odrzucił poglądy mutazylitów i założył własną szkołę aszarycką. W przeciwieństwie do rozumowego podejścia mutazylitów, szkoła aszarycka uznawała zależność rozumu od objawienia, aczkolwiek dopuszczała, a nawet zachęcała, do racjonalistycznego poznania wiary.
Ogromny wpływ na Islam miał sufizm, który można nazwać ,,teologia mistyczną”. W czasie mongolskiej okupacji Iranu, kiedy wiele miast legło w gruzach a administracja się rozpadła, sufizm wszedł do programu nauczania wielu szkół teologicznych. Wielu mistrzów sufickich łączyło sufizm z teologią aszarycką.
Bardzo ważnym aspektem sunnizmu był kalifat. Sunnici uznają czterech pierwszych kalifów; Abu Bakra, Umara, Usmana i Alego za sprawiedliwych. We wczesnym okresie kalifat pojmowano jako instytucję polityczną, która stoi na straży społeczności (umma) i szariatu. Obowiązkiem kalifa było ochranianie wiernych i sprawiedliwe rządzenie nie jako absolutny władca, lecz jako pierwszy wśród równych. Z biegiem czasu sunniccy kalifowie zapomnieli o swoich obowiązkach, przekształcając się w despotycznych władców (Omajjadzi i Abbasydzi). W XI wieku kalifat Bagdadzki został zdominowany przez powierzchownie zislamizowanych sunnickich Turków Seldżuckich, którzy ustanowili urząd sułtana. Kalif miał być odtąd głową wspólnoty wiernych, natomiast sułtan miał rządzić i dowodzić wojskiem. Dało to możliwość ogromnego nadużywania władzy i tworzenia despotycznych militarnych dyktatur, całkowicie lekceważących sunnę i naginających prawo według swoich potrzeb.
Szyizm natomiast uznawał, że prawo następstwa po proroku Muhammadzie należy się wyłącznie jego potomkom. Poprzez członków rodu Muhammada (Imamów), nauki Proroka i łaska (baraka) docierają do wiernych. Szyizm podzielił się na kilka odłamów. Dziś największym z nich są dwunastkowcy uznający dwunastu Imamów. Dominują w Iranie. Istnieją ismailici (w Indiach , Pakistanie) uznający siedmiu imamów. Z kolei zajdyci (np w Jemenie) uznają tylko pięciu imamów. Aż 60% ludności południowego Iraku jest szyitami. Szyici stanowią tylko 10% ogółu muzułmanów, ale ich wpływ na życie intelektualne i duchowe Islamu jest o wiele większy, niż wynikałoby z ich liczby.

Grzegorz Gniady

Advertisements