Tagi

,

nahj-bala

 

Arkadiusz Miernik (poniższy tekst stanowi wprowadzenie do polskiego tłumaczenia księgi Nahdż al-Balagha wydanego w roku 2012 przez Al-Mahdi Institute)

Imām ‘Alī Ibn Abī Ṭālib (a)(1) to po Proroku Muḥammadzie (s) najwybitniejsza postać wczesnego Islamu, będąca źródłem inspiracji dla wszystkich nurtów muzułmańskich. Dla sunnitów jest on jednym z najbliższych towarzyszy Proroka oraz czwartym z tzw. „kalifów sprawiedliwych”. Suficcy mistycy widzą w nim pierwsze po Proroku ogniwo w łańcuchu przekazu ich gnostycznych nauk oraz ucieleśnienie koncepcji „człowieka doskonałego” (Insān al-Kāmil). Największy jednak status ma on w szyizmie, w którym pełni rolę pierwszego z dwunastu Imāmów – najwyższych autorytetów duchowych, politycznych i moralnych. Od najmłodszych lat wychowywał go sam Prorok. Abū Ṭālib, ojciec ‘Alego i wuj Muḥammada, znalazł się w ciężkiej sytuacji finansowej, nie będąc w stanie wyżywić całej swojej rodziny, Prorok oraz jego kolejny wuj, ‘Abbās, postanowili więc ulżyć jego kłopotom biorąc na swoje utrzymanie dwójkę z jego dzieci. ‘Abbās przyjął pod swój dach młodego Dża’fara, Muḥammad zaś zaopiekował się jego bratem, ‘Alim. Decyzja ta była początkiem szczególnej relacji między Prorokiem a Imāmem, która na przestrzeni lat przeszła od ojcowskiej troski, poprzez bliską przyjaźń, do wyjątkowej więzi duchowej. O wyjątkowym charakterze tej więzi świadczą słowa Wysłannika Boga, który powiedział, że ‘Ali jest częścią jego samego. Mawiał on również, że Imām jest bramą do miasta wiedzy, nierozłącznym towarzyszem Koranu i opiekunem wszystkich wierzących. Literatura muzułmańska, zarówno szyicka jak i sunnicka, pełna jest podobnych wypowiedzi. Spędziwszy większość swego życia w cieniu Proroka, ‘Ali przeszedł do historii jako jego najbliższy towarzysz, mąż jego córki i ojciec jedynych jego potomków, pierwszy muzułmanin(2), jeden z najbardziej nieustraszonych wojowników islamu oraz jeden z jego największych mędrców. Jego legendarne poczucie sprawiedliwości, waleczność, humanizm i wiedza wymagają poświęcenia im całych tomów, które w muzułmańskiej tradycji intelektualnej pisane są zresztą po dzień dzisiejszy. Pozwolę więc, aby o charakterze i mądrości Imāma przemówiły jego własne słowa, w tym miejscu wspominając jedynie o tych elementach jego biografii, które niezbędne są do zrozumienia treści niniejszej księgi, a mianowicie o wydarzeniach, jakie nastąpiły po śmierci Proroka Muḥammada. Grupka towarzyszy Wysłannika zgromadziła się natychmiast po jego śmierci w sali spotkań znanej jako Saqīfa, aby dokonać wyboru nowego przywódcy wspólnoty. Znamienne jest, że grupa ta zebrała się pół-potajemnie, bez udziału a nawet wiedzy zarówno Imāma ‘Alego jak i wielu innych towarzyszy, mimo iż Imām był naturalnym (a według oświadczenia Proroka z Ghadīr Chum(3) wręcz jedynym możliwym) kandydatem do tej pozycji, a jego bliscy kompani byli towarzyszami nie mniejszego kalibru niż ci obecni w Saqīfa. Na następcę, noszącego miano kalifa, wybrany został Abū Bakr, którego rządy trwały nieco ponad dwa lata. Na łożu śmierci mianował on na swego nastepcę ‘Umara ibn al-Chaṭṭāba, którego kalifat trwał około dziesięciu lat. Ten z kolei przed śmiercią wyznaczył sześcioosobową radę konsultacyjną, która miała wyłonić kolejnego kalifa. Najpoważniejszymi kandydatami do tego stanowiska byli Imām ‘Alī oraz ‘Uthmān ibn ‘Affān. ‘Abdul Raḥmān ibn ‘Auf, który przewodniczył radzie, za kryterium wyboru obrał złożenie przez kandydata przysięgi, że w swych rządach będzie kierował się Koranem, przykładem Proroka oraz kontynuacją linii politycznej dwóch pierwszych kalifów. Imām ‘Alī nie zgodził się na to, by wiązały go decyzje Abū Bakra i ‘Umara, przystał na to jednak ‘Uthmān i to on został kolejnym przywódcą wspólnoty muzułmańskiej. Jego trwający dwanaście lat kalifat spotkał się z poważną opozycją, wywołując znaczne niezadowolenie społeczne. Oskarżano go między innymi o nepotyzm, trwonienie publicznych pieniędzy oraz mianowanie namiestników prowincji, którzy surowo traktowali swych poddanych. Kiedy nastroje opozycyjne sięgnęły zenitu, ‘Uthmān padł ofiarą zabójstwa, nie zdążywszy wyznaczyć swego następcy. Zdążył jednak ugruntować pozycję polityczną swego klanu – Umajjadów, co było znaczącym elementem w późniejszym rozwoju wydarzeń. W okresie rządów trzech pierwszych kalifów Imām ‘Alī, mimo podkreślania swojego prawa do pozycji przywódcy, nie wystąpił otwarcie przeciw uzurpatorom swoich praw, ponieważ jedność nowego narodu, wciąż zagrożonego możliwością agresji ze strony imperiów perskiego oraz bizantyjskiego, była dla niego wartością wyższą niż jego osobista pozycja, nawet jeśli pochodziła ona z mianowania Proroka. Po śmierci ‘Uthmāna większość społeczności muzułmańskiej wybrała Imāma na swego przywódcę. Pośród składających mu przysięgę wierności byli jednak również ci, którzy posiadając swe własne aspiracje do władzy, przygotowywali już strategię jej przejęcia. Ṭalḥa i Zubejr przy pomocy córki Abū Bakra, ‘Ᾱ’iszy, wzniecili bunt przeciwko nowemu kalifowi, wykorzystując jako pretekst chęć pomszczenia krwi ‘Uthmāna, insynuując udział ‘Alego w jego zabójstwie. Doszło do starcia w Baṣrze, gdzie siły lojalne Imāmowi pokonały rebeliantów, zabijając Ṭalḥę i Zubejra, ‘Ᾱ’iszę zaś odsyłając do Medyny pod asystą jej przyrodniego brata, Muḥammada ibn Abī Bakra, który walczył przeciw niej po stronie Imāma ‘Alego. Potyczka ta przeszła do historii jako bitwa Dżamal, lub też bitwa wielbłądzia – od wielbłąda, na którym ‘Ᾱ’isza przyglądała się walkom. Nie minęło wiele czasu od zażegnania jednego zagrożenia kiedy pretekst pomszczenia ‘Uthmāna został wykorzystany przez kolejnego pretendenta do przejęcia kalifatu. Mu’āłija ibn Abī Sufjān, umajjadzki władca Syrii zażądał od Imāma wydania zabójców trzeciego kalifa i począł mobilizować przeciw niemu wojska. Wpisał się tym samym w rodzinną tradycję buntu przeciw Prorokowi i jego rodzinie – ojciec Mu’āłiji, Abū Sufjān, był jednym z głównych wrogów Muḥammada oraz islamu pośród mekkańskich Kurajszytów, zaś jego syn Jazīd przeszedł do historii jako człowiek odpowiedzialny za morderstwo Ḥussejna – syna Imāma ‘Alego i wnuka Proroka. Do starcia doszło na równinie Ṣiffīn. W długiej bitwie doszło do szeregu starć, po czym Mu’āłija uciekł się do podstępu – jego żołnierze umieścili na swych włóczniach kopie Koranu, sugerując w ten sposób, że chcą rozwiązać konflikt poprzez arbitraż, a nie na polu walki, mimo wcześniejszego odrzucenia przez Mu’āłiję dyplomatycznych propozycji Imāma ‘Alego. Posunięcie to osłabiło ducha walki w armii Imāma, wielu żołnierzy zaczęło bowiem mieć wątpliwości, czy powinni walczyć z przeciwnikiem eksponującym w ten sposób swe przywiązanie do religii. Imām zmuszony był zgodzić się na wyznaczenie dwóch arbitrów, którzy mieli obiektywnie rozstrzygnąć sprawę w oparciu o nauki Koranu. Syryjczycy wybrali na arbitra swej strony przebiegłego ‘Amra ibn al-‘Ᾱṣa, używając jednocześnie swych szpiegów w armii ‘Alego by upewnić się, że druga strona wybierze niezbyt zdolnego negocjatora, Abū Mūsę al-Asz’atha. Arbitrowie uzgodnili, że ani Imām ‘Alī ani Mu’āłija nie powinni sprawować władzy, chociaż przy ogłaszaniu swej decyzji ‘Amr nagle ogłosił kalifem swego patrona. Strona Imāma ‘Alego oczywiście zignorowała tak zmanipulowaną decyzję arbitrów, powracając do domu. Jednym z przykrych rezultatów arbitrażu było odłączenie się od wojsk Imāma grupy rebeliantów, która stała się znana jako Charydżyci. Uznali oni samą zgodę na negocjacje za zdradę, głosząc hasło: „decyzja należy tylko Boga” i nalegając na kontynuację walk. Wycofali się oni do Nahrałān, który posłużył im za bazę regularnych wypadów mających na celu zamachy na przedstawicielach znienawidzonej władzy, jak i postronnych obywatelach. Warto zauważyć, że była to grupa charakteryzująca się niesamowitym fanatyzmem ubranym w szaty powierzchownej i literalistycznie rozumianej religijności, uważająca wszystkich muzułmanów, z wyjątkiem ich samych, za odstępców od wiary będących uzasadnionym celem ataków. Charydżyci do złudzenia przypominali więc dzisiejsze skrajne ugrupowania muzułmańskie, w kontekście dzisiejszych problemów z ekstremizmem i terroryzmem warto więc pamiętać o relacjach pomiędzy nimi a rzeczywistymi reprezentantami islamu w postaci Imāma ‘Alego i jego ludzi. Siły Imāma zadały Charydżytom druzgoczącą porażkę w Nahrałān, ich mniejsze odłamy zdołały jednak zbiec i już na mniejszą skalę kontynuować swą działalność. Jeden z nich, ‘Abdul Raḥmān ibn Muldżam, w czterdziestym roku kalendarza muzułmańskiego przybył do meczetu w Kūfie, gdzie ugodził mieczem Imāma ‘Alego, który umarł po trzech dniach. Przemówienia (chuṭby) i wypowiedzi Imāma ‘Alego zaczęły być kompilowane niedługo po jego śmierci, autorem pierwszego znanego ich zbioru był Zajd ibn Łahb al-Dżuhnī (zm. w 96 roku kalendarza muzułmańskiego). Wiele z takich zbiorów posłużyło za podstawę pracy Sejjida Raḍiego (zm. w roku 406 kalendarza muzułmańskiego), kompilatora księgi Nahdżul Balāgha. Był on jednych z najwybitniejszych uczonych wczesnego szyizmu, nauki pobierał między innymi u Szejcha Mufīda. Zasłynął również jako wybitny poeta. Główną motywacją jego pracy było zachowanie słów Imāma ‘Alego ze względu na piękno jego języka, dlatego też Nahdżul Balāgha, której tytuł przetłumaczyć można jako „ścieżka wymowności” powstała przede wszystkim jako dzieło literackie(4). Z tego też powodu Sejjid Raḍī nie podał źródeł zawartych w jego pracy przemówień, listów oraz sentencji, udało się je jednak ustalić współczesnym uczonym muzułmańskim takim jak ‘Abd al-Zahrā’ al-Ḥusajni al-Khatib, ‘Abdullāh Ni’ma oraz Muḥammad Bāqir al-Maḥmūdī. Tłumacząc niniejszą pozycję zdawałem sobie sprawę z tego, iż niemożliwe jest oddanie sprawiedliwości tekstowi opisywanemu przez arabskich komentatorów jako „słowa poniżej boskich lecz powyżej ludzkich”, mam jednak nadzieję, że balansując pomiędzy zachowaniem znaczenia a próbą oddania głębi tekstu udało mi się osiągnąć rezultat przynajmniej dostateczny. Chciałbym podziękować Bogu, Panu światów, za możliwość zakończenia pracy nad Nahdżul Balāgha u stóp mauzoleum Imāma ‘Alego w Nadżafie; Instytutowi Al-Mahdi za udostępnienie polskiemu czytelnikowi tak ważnej pozycji; siostrze Omm Hussain za pomoc przy fragmentach tłumaczenia; Mahmudowi Taha Żukowi oraz Rafałowi Bergerowi, pionierom w zaznajamianiu polskiego odbiorcy z myślą Imāma oraz wywodzącej się od niego szkoły szyickiej; oraz mojej żonie, która okazała wielką cierpliwość przez długie miesiące procesu tłumaczenia niniejszej książki, rozumiejąc jak zatracić się można zanurzając się w słowach ‚Alego ibn Abī Ṭāliba.

(1) Skrót od „aleihis salam” – pokój z nim, zwrot dodawany tradycjnie po wymienieniu imienia któregoś z dwunastu Imāmów. Zwrot dodawany po wymienieniu imienia Proroka to „salallahu aleihi ła alihi ła salam” – pokój i błogosławieństwa boże z nim i jego rodziną.

(2)  Pierwszy muzułmanin płci męskiej, pierwszą muzułmanką została żona Proroka, Chadīdża.

(3)  W oświadczeniu tym Prorok rzekł: „Dla kogo ja jestem przywódcą, dla tego i ‚Alī jest przywódcą.”

(4)  Również większość przypisów Sejjida Raḍiego dotyczy kwestii językowych, z tego też powodu zostały w polskim wydaniu pominięte, podobnie jak jego wstęp.