Tagi

,

images

Klonowanie

Kwestia klonowania wzbudza duże emocje. Klonuje się już nie tylko komórki i organy, ale też zwierzęta, w związku z czym co chwilę pada pytanie – Czy klonowanie ludzi kiedykolwiek będzie uzasadnione i dozwolone? Do tego pytania próbują ustosunkować się nie tylko naukowcy, eksperci prawa i etycy ale też uczeni religijni i duchowni. Trzeba przyznać, że patrzenie na te kwestie przez perspektywę tekstów religijnych istniejących od setek lat, nie jest łatwe, szczególnie w Islamie, gdzie Koran i hadisy stanowią podstawę prawodawstwa. W przypadku kwestii zupełnie nowych, z którymi wcześniejsze pokolenia uczonych nie miały szansy się zetknąć, a więc takich jak klonowanie, współcześni uczeni są zmuszeni nie tylko próbować znaleźć nowe interpretacje dostępnych źródeł, ale też rozważać potencjalne konsekwencje użycia takich technologii. Obecnie wśród większości uczonych szyickich (na przykład Ajatollahów Khamenei, Lankarani, Sistani, Shirazi, Saanei oraz Fadallah) istnieje zgodność, że o ile sam proces klonowania ludzi nie jest wykroczeniem wobec praw boskich, to wiąże się z pewnymi niebezpieczeństwami, które są na tyle poważne, że usprawiedliwiają wprowadzenie zakazu klonowania. Przedstawione poniżej słowa irańskiego Ajatollaha Saanei bliżej wyjaśniają tę kwestię.

„Z perspektywy islamskiej, klonowanie ludzi nie stanowi problemu samo w sobie. Islam nie klasyfikuje klonowania jako złego czynu, jednak z powodów natury etycznej, moralnej i prawnej, z wyjątkiem sytuacji bez wyjścia, używanie takich technologii uznaje się za niedozwolone. Jeśli klonowanie ludzi stałoby się czymś powszechnym, mogłoby to doprowadzić do naruszenia podstaw życia społecznego. Idea stworzenia człowieka w wyniku stosunku pomiędzy małżonkami mogłaby utracić na znaczeniu, powodując olbrzymie problemy natury etycznej, społecznej i prawnej.

Klonowanie części ciała i innych istot żywych, na przykład zwierząt, nie stanowi problemu i jest nawet pożądane, gdyż niesie ze sobą wielkie korzyści dla ludzkości i może pomóc w zaspokojeniu ludzkich potrzeb i służyć zdrowiu. Specjaliści w tej dziedzinie powinni być zachęcani do używania tej technologi dla zaspokojenia potrzeb medycznych i żywieniowych ludzi.”

Wśród uczonych szyickich nie ma jednak uniwersalnej zgodności co do wprowadzenia zakazu klonowania ludzi. Na przykład Ajatollah Alhakim stwierdza, że nie widzi przeszkód w klonowaniu ludzi, z wyjątkiem sytuacji, gdy miałoby to zawierać czyny zabronione przez Islam, na przykład dotykanie sfer intymnych przez niewłaściwe osoby.

Klonowanie ludzi niesie ze sobą potencjalne korzyści, ale i niebezpieczeństwa. W związku z tym, w procesie ustosunkowania się do tej nowej technologii, istotnym jest dobre zrozumienie na czym polega klonowanie i czemu ma służyć.

Czym jest klonowanie?

Klonowanie polega na stworzeniu żywej jednostki na wzór drugiej. Klon będzie więc osobnikiem o identycznym, niezmodyfikowanym w żaden sposób materiale genetycznym. Poprzez klonowanie można uzyskać komórki macierzyste, organy, jak i całe organizmy. W tradycyjnej metodzie klonowania organizmu, takiej jaką stworzona została owca Dolly, komórka jajowa pobrana od samicy zostaje pozbawiona własnego DNA. Do takiej komórki dodaje się nowe jądro komórkowe, a następnie pobudza się ją do podziału, dzięki czemu przekształca się w zarodek – zbitek jeszcze niewyspecjalizowanych komórek. Jeśli w odpowiednim czasie zarodek ten umieści się w macicy dawczyni komórki jajowej lub matki zastępczej, ma on szansę dalej rozwijać się aż do porodu. Osobnik powstały w tym procesie będzie w ponad 99% identyczny genetycznie do dawcy jądra komórkowego, a pozostała, śladowa ilość materiału genetycznego pochodzić będzie od dawczyni jajeczka.

Zastosowania klonowania

Ze względu na cel zabiegu, klonowanie podzielić można na dwa typy, klonowanie terapeutyczne i rozrodcze. W pierwszym wypadku celem klonowania najczęściej jest pozyskanie komórek macierzystych, a rozwój zarodka klonu zatrzymywany jest po kilku lub kilkunastu dniach i nigdy nie zostaje on umieszczony w macicy. W związku z tym nie ma on szansy w pełni rozwinąć się w niezależny organizm. Powstałe w wyniku tego zabiegu komórki mają możliwość stać się każdą komórką ciała, co potencjalnie może zostać wykorzystane do odbudowy zniszczonych komórek ciała lub organów. Zastosowanie klonowania terapeutycznego u ludzi mogłoby pomóc między innymi osobom cierpiącym na chorobę Alzheimera, Parkinsona, cukrzycę, uszkodzenia rdzenia kręgowego, a także pozwolić na uzyskanie organów i tkanek do przeszczepów, które nie groziłyby odrzuceniem.

W przypadku klonowania rozrodczego, celem zabiegu jest uzyskanie całego organizmu, na przykład zwierzęcia lub (teoretycznie) człowieka. Jako zalety potencjalnego użycia klonowania rozrodczego u ludzi podaje się na przykład fakt, że mogłoby ono służyć jako jedyna szansa na uzyskanie spokrewnionych potomków dla osób bezpłodnych. Metoda ta może też być w przyszłości pomocna w ochronie gatunków zwierząt zagrożonych wyginięciem. Póki co, jedynymi udokumentowanymi sukcesami w klonowaniu rozrodczym jest sklonowanie kilkunastu gatunków zwierząt, ale nie ludzi.

Sklonowanie człowieka

Mimo iż obecnie nie ma całkowitej pewności, że klonowanie ludzi jest możliwe i będzie praktykowane, sam sprzeciw autorytetów religijnych wobec klonowania ludzi nie jest w stanie zatrzymać potencjalnych prób, tak więc część uczonych religijnych już teraz stara się odnieść do tej kwestii. O ile sama idea klonowania może wydawać się ,,nienaturalna”, trzeba przyznać, że „klony” nie są w naturze niczym nowym; u ludzi bliźnięta jednojajowe są właśnie naturalnymi „klonami” samych siebie. Fakt ten jest dowodem na to, że ludzka tożsamość i osobowość nie wynika z unikalności jego materiału genetycznego i potencjalny ludzki ,,klon” byłby w rzeczywistości jednostką niezależną, o własnej odrębnej świadomości i tożsamości. Z punktu widzenia islamu klon posiada duszę i powinien być traktowany jak każdy inny człowiek (według Ajatollaha Lankarani). Klon na przykład mógłby przyjąć Islam i zawrzeć małżeństwo (według Ajatollaha Shirazi), jednak sprawa ustalenia relacji rodzinnych ludzkiego klonu jest już dużo większym wyzwaniem dla uczonych.

Istotną kwestią z punktu widzenia Islamu jest fakt, że klon zostaje stworzony bez udziału męskiego nasienia, a więc nie ma ojca w rozumieniu koranicznym, jako dawcy życia. Ustalenie ojcostwa jest kwestią niezwykle ważną w tradycyjnym społeczeństwie muzułmańskim. Każde legalnie urodzone dziecko ma prawa wobec swojego ojca, a dzieci urodzone w związkach pozamałżeńskich lub gdzie kwestia ojcostwa jest niejasna, nie posiadają części praw, na przykład prawa do bycia sędzią lub świadkiem oraz prowadzenia modlitwy zbiorowej. Brak ustalonego ojcostwa lub narodziny poza instytucją małżeństwa mają więc wpływ na życie społeczne jednostki we wspólnocie muzułmańskiej.

Ustalenie kto byłby matką klonu jest również dużym wyzwaniem dla uczonych i istnieją spore różnice w tej kwestii. Ajatollah Fayadh i Ajatollah al-Haeri uznali, że ojcem klonu byłby dawca materiału genetycznego, a matką dawczyni komórki jajowej. Problem pojawia się jednak gdy dawczynią materiału genetycznego jest kobieta. Ajatollah Muhseni również twierdzi, że matką klonu byłaby albo dawczyni jajeczka, albo kobieta która dziecko urodziła, odwołując się do słów Koranu ( „I poleciliśmy człowiekowi dobroć względem jego rodziców. Matka nosiła go w trudzie i urodziła go w trudzie.” (Koran, sura 46, aja 15 w przekładzie J. Bielawskiego ). Z kolei Ajatollah Alhakim stwierdza, że rodzicami klonu są rodzice osoby sklonowanej, gdyż to z połączenia ich komórek powstała osoba, która była genetycznym wzorem dla klonu. Oczywiście o ile kwestie ustalenia kto jest ojcem a kto matką klonu są istotne, w samym Koranie można znaleźć przypadki Adama, Ewy oraz Jezusa, którzy nie zostali stworzeni w tradycyjny sposób z matki i ojca, jednak ze względu na unikalność i specyfikę tych przypadków, trudno jest rozciągać sens tych wersetów dla uzasadnienia klonowania człowieka. Sprawa ustalenia relacji rodzinnych klonu pozostaje więc otwarta, a w obliczu braku naukowych doniesień o jakimkolwiek sukcesie w pełnym sklonowaniu człowieka, rozważania te nadal dotyczą sytuacji abstrakcyjnej.

Klonowanie w świecie muzułmańskim i niemuzułmańskim

Nie tylko uczeni islamscy sprzeciwiają się idei klonowania ludzi. W świecie niemuzułmańskim, do listy potencjalnych zalet klonowania terapeutycznego również dopisuje się bardzo długa lista obaw związanych z jego użyciem. Po pierwsze, istnieje strach, że obecne w wielu krajach rządowe przyzwolenie na klonowanie terapeutyczne dla uzyskania macierzystych komórek ludzkich jest pierwszym krokiem do legalizacji klonowania rozrodczego ludzi, które obecnie jest zabronione przez większość rządów i inne międzynarodowe organizacje, w tym ONZ i Unię Europejską. Kolejnym problemem jest obawa degradacji wartości życia ludzkiego wynikająca z wykorzystywania ludzkich zarodków i ich późniejszą eliminacją. Nie ulega wątpliwości, że życie ludzkie, nawet na etapie zarodka, jest czymś bardzo cennym i zasługującym na szacunek. W krajach gdzie badania nad klonowaniem terapeutycznym są przeprowadzane, w tym w Iranie, sklonowane zarodki, pomimo że w warunkach laboratoryjnych nie byłyby w stanie w pełni rozwinąć się w ludzi, są obowiązkowo niszczone po kilku lub kilkunastu dniach od początku ich rozwoju. Podczas gdy etyczna problematyczność tej kwestii w świecie zachodu wiąże się najczęściej z definicją początku życia człowieka, w świecie Islamu szyickiego istnieje konsensus, że eliminacja zarodka (do 120 dnia ciąży), pomimo iż jest czynem niewłaściwym, nie jest równoznaczna z morderstwem. Dodatkowo uczeni tacy jak Ajatollah Khamenei, podobnie jak część krajów nieislamskich, oficjalnie popierają ideę klonowania terapeutycznego u ludzi dla pozyskania komórek macierzystych, właśnie ze względu na korzyści, które mogą one nieść dla ratowania ludzkiego zdrowia i życia. Podobnie jak w krajach zachodnich, nie dotyczy to jednak klonowania rozrodczego.

Pomimo że w większości krajów wprowadzone zostały prawa zakazujące badań nad klonowaniem zarodków ludzkich w celach rozrodczych, były już pojedyncze, nieudane próby sklonowania człowieka. Wszystkie doniesienia o sklonowanych ludziach okazywały się do tej pory fałszerstwem, jednak nie jest wykluczone, że komuś w końcu się to uda. Z kolei terapeutyczne klonowanie zarodków ludzkich dla pozyskania komórek macierzystych, mimo że w wielu krajach dozwolone prawnie, jest ściśle regulowane i wymaga odpowiednich licencji.

Pomimo wielkiego potencjału, klonowanie ludzkich zarodków dla pozyskania komórek macierzystych jest mało opłacalne z uwagi na niską dostępność ludzkich komórek jajowych oraz niską wydajność tej techniki. Dodatkowe problemy natury etycznej jeszcze bardziej ograniczają dalszy rozwój tej technologii, dlatego też obecnie prowadzone są badania nad pozyskaniem komórek macierzystych z komórek nie-embrionalnych. Do tej pory ich użycie skutkowało mieszanymi rezultatami, więc na razie nie można stwierdzić, że metoda ta w najbliższym czasie położy kres dalszym badaniom nad klonowaniem terapeutycznym, jednak gdyby okazała się odpowiednia, z pewnością oszczędziłoby to wielu prawnych i etycznych dylematów, a także obaw przed niewłaściwym wykorzystaniem technologii klonowania.

Dorota Kmieć

Grafika: http://www.livescience.com/32295-how-does-cloning-work.html