Tagi

Znaczenie Koranu i hadisów jest oczywiste. Kilka słów trzeba natomiast poświęcić dwom pozostałym źródłom. Idżma oznacza zgodę społeczności muzułmańskiej na jakieś zagadnienia prawnicze.. Znaczenie idżmy wynika z hadisu: „Moja społeczność nigdy nie będzie zgodna w błędnych sprawach”. Niektórzy muzułmańscy moderniści, którzy zamiast upodabniać człowieka do Boga upodabniają Boga do człowieka, zwłaszcza człowieka dwudziestego wieku, próbowali utożsamiać idżmę z „demokracją” parlamentarną. Nie jest to jednak słuszne, ponieważ po pierwsze idżma może obowiązywać jedynie wtedy, gdy Koran i hadisy nie wyjaśniają któregoś z aspektów prawa, przez co jego działanie jest w tym zakresie ograniczone, a po drugie idżma jest procesem stopniowym, w wyniku którego społeczność przez dłuższy czas dochodzi do zgodnej opinii w jakiejś kwestii prawa. Wreszcie w ciągu wieków muzułmanie doszli do przekonania, że wydawanie opinii na temat problemów prawniczych należy do alimów, którzy jako jedyni znają doskonale naukę prawa. Nauka związana z szari’atem jest skomplikowana i wymaga studiów, zanim można twierdzić, że jest się autorytetem w ich zakresie. W równym stopniu można domagać się od .laików diagnozy o jakiejś chorobie, co opinii na temat określonego prawa. Koncepcja idźmy zawsze zakładała zgodę owych ludzi wyspecjalizowanych w prawie, pozostających w ścisłym związku całą społecznością, w której dany problem stopniowo się ujawnia.

 

Natomiast kijas oznacza posługiwanie się rozumem w celu porównania danej sytuacji z istniejącym już dotyczącym jej właśnie przepisem prawnym. Jeśli Koran zakazuje wina, to przez analogię zakazuje się wszelkich napojów alkoholowych, które działają jak wino, a więc wprowadzają w stan upojenia. Stosowanie kijasu nie jest dopuszczeniem racjonalizmu, lecz oznacza posługiwanie się rozumem w ramach prawd objawionych, stanowiących podstawę szari’atu, a także interpretowanie wypowiedzi i postępowania Proroka ujawniające i wyjaśniające społeczności muzułmańskiej te prawdy objawione.

Zarówno idżma jak i kijas są związane z funkcjami alimów, autorytetów W zakresie prawa; są to ludzie, którzy całe życie spędzili na studiowaniu jakiegoś problemu, a w związku z tym mogą wypowiadać na jego temat swój sąd. W islamie nie ma duchowieństwa, a każdy muzułmanin może pełnić funkcje, które w innych religiach zarezerwowane są dla kapłanów. Jednakże nie każdemu muzułmaninowi wolno wydawać opinie dotyczące zagadnień prawnych, ponieważ nie każdy ma odpowiednie kwalifikacje naukowe. Nie każdy może też wydawać opinie w zakresie szari’atu, tak jak i nie każdy może wypowiadać się wiążąco w zakresie astronomii czy medycyny, chyba że ma odpowiednie kwalifikacje. Alimowie są strażnikami prawa tylko dlatego, że odbyli odpowiednie studia i opanowali określone dyscypliny, pozwalające im poznać zasady prawa.

Historycznie cztery wymienione zasady doprowadziły do ukształtowania się prawa. Był to złożony proces, którego szczegóły nie są w pełni znane. Z punktu widzenia znaczenia szari’atu dla muzułmanów dzieje tego procesu, jak już wspomniano, nie są szczególnie istotne. Ponieważ jednak dzisiaj tak wiele uwagi poświęca się historii różnych zagadnień, nie-rzadko więcej niż samym zagadnieniom, konieczne jest przed-stawienie krótkiego zarysu procesu kodyfikowania szari’atu.
Wiele wersetów koranicznych dotyczy zagadnień prawa, lecz nie wszystkie nakazy szari’atu są tam w sposób wyraźny określone. Około osiemdziesięciu wersetów dotyczy konkretnych spraw prawnych. Na przykład przepisy na temat małżeństwa, rozwodu i dziedziczenia są sformułowane bardzo jasno, natomiast wiele innych spraw tekst Koranu tylko implikuje.

 

Jest tam wiele sformułowań o charakterze uniwersalnym, wymagających dalszego wyjaśnienia po n to, by mogły stać się wskazówkami dla ludzkich działań. Takich wyjaśnień i objaśnień w ‚większości wypadków dostarczył sam Prorok, którego życie stanowi pierwszy i najważniejszy okres w procesie kodyfikowania szari’ału.
Jak już wskazywaliśmy, Prorok przede wszystkim wyjaśniał nauki Koranu i sam uczestniczył w formułowaniu szari’atu. Jego metoda, polegająca na stosowaniu ogólnych przepisów islamu do szczegółowych spraw, wyznacza pierwszy okres społecznych dziejów szari’atu. Był to początek życia nowej społeczności ukształtowanej na podstawie jego nauk. Dotyczy ‚to zwłaszcza społeczności medyneńskiej, gdzie Prorok zerwał wcześniejsze więzy plemienne i ustanowił nowy ład, a powstałe wówczas precedensy służyły za model wszystkim późniejszym prawnikom muzułmańskim.

Po tym wyjątkowym okresie w dziejach islamu panowali czterej pierwsi kalifowie, zwykle określani w islamie sunnickim mianem kalifów ortodoksyjnych, prawowiernych albo sprawiedliwych (al-chulafa ar-raszidun) — panował też. Ali, czwarty z tych kalifów i pierwszy imam szczególnie ważny dla szyitów. W tym okresie nakazy Koranu i precedensy z życia Proroka stosowano nie tylko do identycznych wcześniejszych sytuacji, lecz również do nowych warunków, powstających w wyniku gwałtownego rozszerzania się islamu poza homogeniczną strefą Arabii. Podbój części imperium bizantyńskiego, pokonanie imperium sasanidzkiego stworzyły nowe problemy, które rozwiązywano na podstawie wcześniej ustalonych zasad. Zajmowali się tym dawni towarzysze Proroka, a więc ci, dla których służenie islamowi, a nie władzy doczesnej miało znaczenie zasadnicze. Właśnie w tym okresie ustalono wiele procedur, które zostały wcielone w system prawa.