Tagi

polskawobecturcji3

Sułtan Sulejman Wspaniały

Za panowania Selima II (1566 – 74) znanego swoim poddanym jako „Żółty Selim“, a Europejczykom jako „Selim Pijak“, wielka ekspansja została zahamowana. Przez następne 100 lat Osmanie skoncentrowali się na obronie granic i odbijaniu utraconych terenów. Następnie nastąpił kolejny, tym razem krótki okres ekspansji. W 1669 roku zajęta została Kreta, Ukraina w 1670 roku, a w 1863 roku armia osmańska po raz kolejny znalazła się pod murami Wiednia., pokonana prze polskiego króla Jana III Sobieskiego. Od tego momentu imperium zaczęło podupadać i znalazło się w stałej defensywie.
Osmańskie instytucje administracyjne przybrały swą klasyczną formę za czasów Süleymana Wspaniałego. Społeczeństwo zostało podzielone na ogromną masę poddanych, muzułmanów i niemuzułmanów, którzy produkowali dobra z przeznaczeniem dla innej klasy społecznej, wojskowych, którzy mieli w swych rękach aparat państwowy. Osmański kronikarz z końca XVII wieku, Mustafa Naima, postrzegał relacje pomiędzy obu klasami jako „cykl sprawiedliwości“ : 1. nie może istnieć władza lub państwo bez wojska; 2. utrzymanie armii wymaga nakładów; 3. odpowiednie kwoty zdobywane są od poddanych; 4. poddani mogą żyć tylko w warunkach pokoju i sprawiedliwości bez władzy i państwa.

Aby stać się członkiem rządzącej klasy wojskowych, człowiek musiał sercem i duszą być muzułmaninem, być lojalnym wobec sułtana i przestrzegać zasad kulturowych, które ukształtowały państwo osmańskie. Kto nie posiadał tych cech, był uważany za poddanego bez względu na to kim byli jego przodkowie. Za czasów Süleymana kandydaci do klasy rządzącej rekrutowali się częściowo ze starych rodzin turkmeńskich, które rządziły większością Anatolii po upadków Seldżuków. Wielu z nich posiadało timary, czyli posiadłości lenne, które otrzymywali w zamian za pełnienie urzędów państwowych. Inną grupą, z której pochodziła klasa rządząca, byli niewolnicy, którzy poddawani byli niezwykle skutecznemu systemowi wychowawczemu zwanemu deusirme, co dosłownie znaczyło „branka“. Był to „kontyngent“ chrześcijańskich poddanych sułtana, który stał się praktyką w połowie XV wieku. W regularnych odstępach czasu sułtańscy agenci wkraczali do poszczególnych prowincji wybierając zdrowych chłopców chrześcijańskich na służbę do sułtana. Najbardziej uzdolnionych kandydatów, zazwyczaj około 10 % kontyngentu, kierowano do szkoły pałacowej, gdzie byli przygotowywani do sprawowania najwyższych urzędów w państwie. Uczono ich czytać i pisać po arabsku, persku i w języku turecko – osmańskim. Nawracani byli na islam i odbywali kursy nauk religijnych. Trenowali byli w zapasach, strzelaniu i jeździectwie. Ostatnim etapem było przygotowanie ich do służby w określonej dziedzinie administracji. Pozostała część kontyngentu deusirme wysyłana była do pracy w gospodarstwach rolnych w Anatolii, gdzie także nawracani byli na islam., wzmacniali się fizycznie i przyjmowali osmański styl życia. W ten sposób przygotowywani byli do służby w elitarnych oddziałach armii sułtańskiej. Wszyscy oni nie mieli żadnych więzi ze społeczeństwem osmańskim, jedynie poprzez sułtana.

Zrozumiałe jest, że sułtani zaczęli coraz bardziej doceniać poziom intelektualny w pełni lojalnych niewolników. Dlatego od czasów Mehmeda II (1444 – 46, 1451 – 81) zaczęli oni odgrywać ogromną rolę w aparacie państwowym. Za panowania Süleymana Wspaniałego niewolnicy zdominowali służby imperialne wypierając w znacznym stopniu starą arystokrację turkmeńską z zajmowanych dotąd kluczowych pozycji. Jednocześnie zaczęli oni odgrywać rolę w imperium osmańskim, którą można porównać do „niewolników domu królewskiego“ w państwie Safawidów za panowania szaha Abbasa Wielkiego. Służby państwowe podzielone były na cztery sekcje. Na szczycie znajdował się pałac obejmujący bardzo wpływowy w tych czasach harem oraz wszystkich tych, którzy służyli sułtanowi zarówno wewnątrz, jak i w stosunkach ze światem zewnętrznym. Kolejny stopień to biurokracja obejmująca Wysoką Portę, centralny organ administracji osmańskiej kierowany przez wielkiego wezyra oraz Skarbiec, który zarządzał finansami imperium. Następnie należy wymienić siły zbrojne. Najważniejszą ich częścią była armia niewolników korpusem janczarów, doskonale wyszkolonych żołnierzy w liczbie 30. 000. Wreszcie następowały instytucje naukowe z alimami, którzy egzekwowali szarię i przekazywali swą wiedzę religijną następnym pokoleniom. Była to jedyna w imperium osmańskim ostoja dawnych rodów osmańskich, gdzie dalej odgrywały one najważniejszą rolę. Typowym przykładem kariery administracyjnej  na początku XVI wieku są losy Lutfiego Pasy. Rozpoczął on swoją służbę w pałacu jako człowiek wyborowego regimentu, następnie osiągnął wysoką pozycję w administracji terytorialnej, a w końcu został wielkim wezyrem (1539 – 41).

Centralnym elementem systemu był sam sułtan. Był on przywódcą klasy rządzącej, podczas gdy oni byli jego niewolnikami, a ich życie i majątki były do jego dyspozycji. Nawet członkowie starych familii turkmeńskich musieli zaakceptować status niewolników, chcąc wejść na służbę do sułtana. Nie było to jednak zgodne z prawem muzułmańskim, według którego muzułmanin urodzony jako człowiek wolny nie mógł być niewolnikiem. Z drugiej strony sułtan był protektorem rządzonych, których tradycje, zarówno muzułmańskie, jak i niemuzułmańskie oraz życie i majątki otaczał opieką. Teoretycznie sułtan miał nieograniczoną władzę nad wszystkimi ludźmi, co wynikało z jego przywództwa w klasie rządzącej. W rzeczywistości jego władza była jednak ograniczona. Sułtan był jedynie narzędziem całej struktury administracyjnej. Mogła ona funkcjonować bez przeszkód całkiem samodzielnie, niezależnie od tego, czy sułtan brał aktywny udział w sprawowaniu władzy czy też usuwał się w cień haremowych przyjemności, jak to miało miejsce od końca XVI wieku.

 

Źródło: Wielkie kultury świata – Islam