Tagi

Pozostali na Litwie muślimowie by zabezpieczyć się od prześladowań, zaczęli przechodzić na wyznanie chrześcijańskie, w wielu przypadkach na prawosławie, zmieniać nazwiska na polsko modłę z końcówkami „ski“ i „cki“ lub litewską z „icz“. Stąd dziś występujące u polskich Tatarów nazwiska Kryczyński, Półturzycki, Baranowski, Aziulewicz, Churamowicz; tudzież zmieniano imiona, np. Issup na Józef, Mustafa na Stefan albo też przyjmowano imiona czysto chrześcijańskie, z których do dziś dużą popularnością cieszą się zwłaszcza Maciej, Michał, Piotr, Kazimierz a wśród dziewcząt Wanda.

Karta na lepsze odwróciła się w okresie dużego zagrożenia państwa, w czasie wojen kozackich, moskiewskich i szwedzkich, a także tureckich. Dzieje wojskowości polskiej zapełniły nazwiska tatarskich rotmistrzów i chorążych, dowódców lekkich znaków. W efekcie za ogromne zasługi wojenne przywrócono Tatarom ich dawne prawa, dopuszczono do funkcji dowódczych i dożywotnich mianowań przez hetmanów. Te ulgi i przywileje dotyczyły jednakże tylko służby wojskowej. Dlatego doszło do drugiej fali emigracji, przede wszystkim mieszkańców miast, pod wodzą Kryczyńskiego i Hajdarowicza około 1670 r. Część tych emigrantów została zmuszona w sześć lat później przez Turków do wystąpienia w straży przedniej podczas wyprawy na Polskę.
Krzywdy wyrządzone Tatarom naprawił w pełni dopiero Jan III Sobieski, a amnestia z 1678 r. Przywróciła Rzeczypospolitej spore szeregi uchodźców. Uchwały te potwierdził potem August II Sas w 1698 r. Oraz August III w 1754 r. I Stanisław August Poniatowski w 1778 r. Ostatnia uchwała sejmowa z roku 1768 zezwoliła na naprawę popadających w ruinę meczetów i na zamianę rozproszonych dóbr na dwa starostwa o dochodzie po 10 tys. Dukatów, z czego zresztą Tatarzy sami zrezygnowali, by zachować ziemię przodków. Gwarantowano prawo nabywania ziemi, posiadania czeladzi dworskiej odrębnej wyznaniowo, obejmowanie wyższych urzędów wojskowych. Konstytucja 3 maja dała Tatarom dodatkowe prawa do urzędów ziemskich i rządowych tudzież prawo do brania udziału w obradach sejmików, głosowania i inne przywileje polityczne.

Wypadki Targowicy przyniosły Tatarom nowe prześladowania polityczne i znaczne jeszcze gorsze ze strony Rosji. W tej sytuacji w Insurekcji kościuszkowskiej szlachta tatarska bierze masowy udział. Podobnie potem w legionach Dąbrowskiego i w wojsku Księstwa Warszawskiego. W 1812 r. podczas wyprawy Napoleona na Moskwę, na odezwę organizatorów Legii Tatarskiej Mustafy Achmatowicza, Ibrahima Koryckiego i Samuela Ułana, ponad 1000 muślimów zgłosiło się do pułku jazdy. W Powstaniu Listopadowym uczestniczyli w pułkach kawalerii. Słychać także o Tatarach w okresie Wiosny Ludów i w Powstaniu Styczniowym. Wielu za udział w powstaniu trafiło na Sybir, innych wcielono do armii rosyjskiej.

 

 
Fragment artykułu Jerzego Kopecia z pisma „Herald“